نظریه کارشناس تربیتی

 

جست و جوی شواهد ( تفکر انتقادی )

تفکر انتقادی یا نقادانه تفکری است که در جست و جوی شواهد، دلایل و مدارک برای یک قضاوت و نتیجه گیری است و یا برای دست یابی به قضاوت صحیح خواستار دلیل و مدارک است.

یکی از اجزای تفکر انتقادی مشاهده موقعیت ها از دیدگاه های مختلف و بررسی دلایل و شواهد آنهاست. گوش کردن به نظرات دیگران و ایده های جدید و ارزیابی آنها از اجزای مهم تفکر انتقادی است . هیچ کس همه پاسخ ها را نمی داند و نظر ما فقط یک دیدگاه در مورد یک موضوع خاص است. ذهن کسانی که تفکر انتقادی دارند، نسبت به تجارب جدید باز بوده و در صورت وجود شواهد، دلایل منطقی و مجاب کننده، انعطاف پذیری لازم را برای تغییر و اصلاح ایده های خود دارا هستند.

بنابراین ترکیب دو توانایی مشاهده موقعیت ها از نظر دیگران و بررسی دلایل، شواهد و نظرات مختلف به فهم کامل تر و عمیق تر موقعیت های زندگی کمک می کند.

مثلا یکی از دوستانمان به ما می گوید در محل خود شنیده است که در آبان ماه زلزله شدیدی خواهد آمد. چنانچه ما از تفکر انتقادی برخوردار نباشیم و انعطاف پذیری ذهنی نداشته باشیم، باور خواهیم کرد که در آبان ماه زلزله میاید.

اما چنانچه دارای تفکر انتقادی باشیم، ابتدا با تفکر فعال به جای اینکه منتظر بمانیم تا دیگران برای ما تصمیم گیری کنند خود فعالانه شروع به تصمیم گیری کرده و به جمع آوری اطلاعات می پردازیم.

اطلاعاتی مثل اینکه :

آیا می توان زلزله را پیش بینی کرد ؟

دوست من از کجا مطلع شده آبان زلزله می آید ؟

آیا این خبر را در روزنامه خوانده است ؟

چه روزنامه ای ؟...

سپس تصمیم می گیریم که خبر را قبول کرده یا رد کنیم.

 

نظریه کارشناس مذهبی

موضوع: جستجوی شواهد (تفکرانتقادی)

در خصوص تفکر انتقادی تعاریف متعددی ارائه شده است. دیویی در کتاب چگونه فکر می‌کنیم، تفکر انتقادی را بررسی فعال، پایدار و دقیق هر عقیده یا دانشی می‌داند که همراه با پرهیز از شتاب‌زدگی در قضاوت است. «فانظر»هایی که در قرآن آمده است را می‌توان به معنای تفکر انتقادی دانست. و اساسا در مساله در روایات ما نیز کاملا مورد توجه قرار گرفته است.

تفکر انتقادی نسبت به خود

فَيَنظرَكيْف تَعْمَلُونَ؛ نگاه کنید که چگونه عمل می‌کنید (سوره اعراف، 129).

تفکر انتقادی نسبت به دیگران

در عاقبت مفسدین گونه ای دیگر باید نگاه کرد

وَانظرُوا كَيْف كانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ؛ نگاه کنید که عاقبت مفسدین چگونه بوده است (اعراف، 86).

در عاقبت دروغگویان گونه ای دیگر باید نگاه کرد

قَدْخَلَت مِن قَبْلِكُمْ سنَنٌ فَسِيرُوا فی الأَرْضِ فَانظرُوا كَيْف كانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ؛ ... نگاه کنید که عاقبت دروغگویان چگونه بوده است (آل عمران، 137)

تفکر انتقادی نسبت به جهان

فَانْظُرْ إِلى‏ طَعامِكَ وَ شَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلى‏ حِمارِكَ وَ لِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَ انْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ ؛ به طعام و آبت بنگر كه تغيير نكرده است، و به خرت بنگر، مى‏خواهيم تو را براى مردمان عبرتى گردانيم، بنگر كه استخوانها را چگونه به هم مى‏پيونديم و گوشت بر آن مى‏پوشانيم. چون قدرت خدا بر او آشكار شد، گفت: مى‏دانم كه خدا بر هر كارى تواناست (بقره، 259)

أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا في‏ مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْ‏ءٍ وَ أَنْ عَسى‏ أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَديثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُون؛ آيا در ملكوت آسمانها و زمين و چيزهايى كه خدا آفريده است نمى‏انديشند؟ و شايد كه مرگشان نزديك باشد. و بعد از قرآن كدام سخن را باور دارند (اعراف، 185)

اموری که نیاز است در تفکر انتقادی به آنها توجه شود.

نگاه کردن به کلام نه گوینده آن

امام علی(ع): انظر الی ما قال ولا تنظر الی من قال؛ به کلام نگاه کن نه به گوینده کلام. یعنی اینکه کلام را مورد سنجش قرار بده و کاری به این نداشته باش که از چه کسی صادر شده است.

در نظر گرفتن همه شواهد

شنیدن همه کلامها و برگزیدن بهترین سخن

فَبَشِّرْ عِبادِ  الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ؛ بشارت بده بندگانی را که به سخن گوش می‌دهند و بهترین آن را پیروی می‌کنند ... 

تفکر قبل از سخن گفتن.

رسول خدا(ص): «لسان العاقل وراء قلبه و قلب الاحمق وراء لسانه» زبان خردمند در پس دل اوست و دل احمق در پس زبان اوست.